Waa Maxay Hinaasahu sideese Lagu Dawayn Karaa?

Bani’aadanka waxa noloshiisa ku gadaaman dareeno iyo shucuur farabadan oo saamayn toos ah iyo mid dadbanba ku leh. Dareenadaas waxa ka mid ah hinaasaha. Hinaasahu waa dareen qof kasta intuu doono ha leekaado ku abuuran; waa mid la kala badsado lana kala yaraysto. Kaas oo marka uu gaadho heerarka qaar aad u sareeya ama aad u hooseeya keena in qofka noloshiisu ku haliganto, oo aanay aduunyadiisa oo kaliya saamayn balse aakhiradiisa wax u dhinto oo lagu cadaab iyo ciqaab muto. Nabigeena Suuban ee Maxamed (SCW) waxa uu xadiis inoogu sheegay in qofka “Dayuuska” la yidhaahdaa aanu jannnada gali doonin. Kaas oo uu Nabigu inoogu tilmaamay in uu yahay ninkaan ka damqan ee aanay dhibin xumaanta dadkiisa loola imanayo.

Dayuusku waa qof laga masaxay oo aan inaba lahayn waxa hinaasaha la yidhaahdo—malaha Soomaali ahaan halkaas inaga waxa kaga haboon ficil—oo jiidhka damqada iyo damiirkaba laga seexiyey. Halka hinaasaha kale ee xad-dhaafka ah Xadiis kale nabigu inoogu sheegay, in ay jirto laba hinaase oo Ilaahay midna jecel yahay midna uu neceb yahay: ta uu jecel yahay waa ta ku salaysan sabab dhab ah oo waaqac run ku salaysan halka tan uu Ilaahay neceb yahay ay tahay ta shakiga iyo ismoodsiiska ku dhisan.

Hinaasahu maaha mid u gaar ah haweenka oo kaliya, balse waa mid la wada leeyahay rag iyo dumarba. Waxaana la odhan karaa waa cudur nafsaani ah oo ku dhaca qofka, oo ku abuura khakhal iyo shaki aan meelna jirin oo aakhirkana keena, siday u badan tahay, in xidhiidhkii iyo dhismihii qoyska uu qofkaasi lahaa burburiya. Waa xanuun qofka ka qaada kalsoonida iyo daganaanshahiisa. Waxa aan la dafiri karin in sabab ay u yihiin jacayl iyo lexo-jeclo xad-dhaaf ah oo uu qof lamanaahiisa u qabo, kana warwar-qabo in lagala baxo oo uu cid aan mutaysan uu u gacan-galo. Balse iyadana waxa aan la iska indha-tiri karin dhibaatada iyo xanuunka ay ku leedahay qofka kale ee laga ilaalinayo sida hilib bannaan yaala bahalaha, kaas oo xorriyada iyo daganaashaha isna laga qaadayo, iskuna arkaya qof jeel galay.

Guurku sida uu Ilaahay Quraankiisa Kariimka (SWT) inoogu sheegay waa mid keena daganaasho jidheed, maskaxeed iyo nafsadeedba, balse maaha mid ciqaab keena iyo warwar iyo xasilooni-darro. Qofku markuu guursado, taas macnaheedu waxay tahay in kalsoonidiisii, naftiisii, mustaqbalkiisii iyo aayahiisiiba uu u hibeeyay mataanka noloshiisa, laakiin haday taasi meesha ka baxdo waa mid halisteeda leh, oo ay micnaheedu tahay kalsoonidii ayaa meesha ka baxday. Rag ama dumar qofka hinaasayaa ha noqdee, bal isaga aynu weydiinee, qof kale naftiisa waardiye ma ka noqon karaa? Waa maya, taas ma damaanad qaadi karo, haddii uu isku lurana waa mid aakhirka noloshiisa dhaawacaysa.

Hinaasaha aynu ka hadlaynaana maaha kan xaqiiqada ku dhisan ee qofku uu cuskanayo ee marageeda leh, balse waa kan shakiga iyo is-moodsiiska ku dhisan. Kaynu ka hadlaynaa waa ka babisada qofka loo tuuro isagoo og kuna kalsoon in mataanka noloshiisu uu dhab u jecel yahay una daacada yahay. Oo waxa ku haya ee ula joogaa ay tahay kalgacayl, ee hadduu ka maarmo aanay jirin cid xadhko ku xidhxidhaysa oo ku haynaysaa. Haddaba su’aashu waxay tahay maxaa la gudboon ka hinaasaya iyo kan lagu hinaasayo.
Aynu ku bilawno qofka hinaasahu hayo talooyinka dadka ku xeeldheer xidhiidhka qoysku ay u soo jeediyaan.

1. Sheekooyinka kugu soo dhacaya ee naftaadu kuugu sheekaynayso, lahaw adkaysi aad ku waajahdo, oo aad MAYA tidhaado waxa aan salka iyo raadka toona lahayn ee ay maskaxdaadu kugu soo harqinayso, ee ay doonayso in aad adigu gaasta iyo kabriidkaba ku qabato si adiga ay kuu gubaan ka dibna qoyskaagu ugu shuf-beelo.
2. Markuu shakigu kugu soo boodo, adigoon cabudhin bal u fiirso oo ka waransii, aakhirka waxaad ogaan doontaa in waxa sababayaa uu yahay ee shakigaas kaa keenayaa cabsi adiga ku oogan ama cadho aad qabto. Haddaad taas samaysana waxa adkaanaysa in mar danbe ay ku soo noqdaan oo ku kicin karaan dareenadaasi.

3. Ogaw in qofkan sida uu qadarka iyo calafkuba iskugu kiin keenay markii hore aydun haddana Ilaahay u karo in uu idiin kala kaxeeyo, oo aanad adigu marka laga tago ilaalinta dhismaha qoyskaaga aanad masuul ka ahayn wixii qadarku keeno. Tani waxay ka awdaysaa kalsooni-darada kugu oogan oo asalkeedu yahay, awood gacantaada ka baxsan oo ah in aad isku dayayso in wax gacanta Ilaahay ku jira aad ka warhay oo ilaali aad is leedahay.

Kan lagu hinaasayo maxaa la gudboon.

1. Waxa dhab ah in qof aad jeceshahay oo aad u hanweyntahay oo kalgacayl xad-dhaaf ah laabta ugu hayso, uu isna kugu noqdo qof kaa aamin-ka-baxsan oo ku arka qof aan la aamini karin oo aan axdi lahayn, oo damiirkiisa iyo diintiisuba daciif tahay oo in la ilaaliyo oo in laga warhayaa ay khasab tahay. Laakiin ma isweydiisay, waxa uu sidaas u yeelayo qofka kale? Waxa aad ila qiraysaa in ay tahay jacayl aad u sareeya oo lexe-jeclo uu kaa qabo.
2. Ka feejignaw wax kasta oo shaki ku abuuri kara lamaanahaaga, haddii kalena si nasteex ah ugu caddee wax kasta oo uu wax kaa weydiiyo oo shakigiisa kicin kara.
3. U muuji jacaylkaaga had iyo jeer adigoo isku lurin waxa ku weydinayo iyo su’aalaha laga yaabo inay yihiin kuwo kaa cadhaysiinaya.

Ugu danbayn, arrinta hinaasahu, dhaqan ahaan, waa mid aynu u aragno qofka qaba qof waalan oo shaydaan u khaakhaayirayo oo isagu iswaalaya, laakiin waa mushkilad cid kastaba haleeli karta, mararka qaarna waxa uu noqon karaa xanuun nafsi ah oo haddii aan wax laga qaban waali ku danbayn kara, waana mid loo baahan yahay in la isdareensiiyo sababaha ka danbeeyaa aanay ahayn nacayb balse ay tahay Jacayl xadkiisa dhaafay, oo doonaya in uu qadarka ka dheereeyo ama ka awood bato. Hinaasahuna haddii uu nolosha qoyska ka maqan yahay, ogaw in aanay noloshu damcad iyo dhadhan mid toona lahaanayn, balse maaha mid kasta; waa ka xadka leh ee garanaya dariiqiisa.

C/laahi Xassan C/laahi "Baxraawi"

Dib ula Soo Noqshadii Gobonimadda Somaliland 1991 kii, iyo Shirweynahii Burco

Dib Ula Soo Noqashaddi Madaxbannaanida Somaliland 1991 kii

Qiimaha ay Leedahay Saaxiibtinimadu

Maalin maalmaha ka mid ah ayaa waxaa safar wada galay laba nin oo asxaab ahaa; waxay ahayd wakhti kaliil ah oo jawigu aad u kululyahay, oo malaha aad is odhanayso cadceeda madaxa la isku saaray.
Dhulku waa ban xirinxiir ah oo geed iyi daaq mid toona lahayn, aaga cidi kama dhawa eh, taladaadu waa socodka talaabada in loo dheereeyo si looga gaadho intaan gabalku damin ee aanay bahalaha arlada ku soo digaafin; garro oo dhulka libaax ayaa lagu ogyahay.
Waxay socdaan oo daalka iyo haraadka sheekada isku maaweeliyaan, waxay ku murmeen sheeko aan siiba ridnayn, waaba la isdhaafay, waa yaabe Xuseen ayaa dhirbaaxo dhabanka ku muudsaday Faarax oo saaxiibkii ahaa.
Faarax waa gaabsaday waxaanu iska tiray ilmo kulul oo dhabanka soo dul roortay....wax jawaaba ma samayne intuu fadhiistay ayuu ciidii bacaadka ahayd ku qoray SAAXIIBKAY AYAA I DHIRBAAXA!!!
Waa la kala aamusay oo sheed ayuu mid midka kale ka maray oo isku jiho loo socay, waxay socdaanba waxay ku soo baxeen gal haraaciyaya oo biyahu afka marayaan ---- ileen biyaha shaw aragtidooda waa lagu sirkhaamaa markaad u oonto, goor ay isku dhex tuureen iyagoon dharkii la bixin way garanwaayeen.
Waxay dabaashaan oo kolba hoosta biyaha ka qudhqudhiyaan Faarax ayaa quusay oo muquurtay misana soo bax markuu isyidhi dhoobo ayaa labada jilib ka qabsatay oo gacanta ayuu kor u soo taagay naftii!!!
Xuseen ayaa intuu ku haaday quusay oo intuu xaga danbe ka maray kor uga soo dhuftay dhoobadii uu dhex tiimbaday, waxaana soo dhigay banaanka isagoo naftu ku sii dabayartahay oo indhaha xaga kale ka rogay. Biyahii ayuu ka soo afrogay, naqasna afka ayuu ka siiyay.
Markii uu Faarax soo miiraabay ayuu intuu kacay salax weyn ama dhagax weyn oo mooska baliga ku yaalay ayuu intuu dhagax kale qaatay ku qoray isagoo ku xaquuqaya SAAXIIBKEY AYAA I BADBAADIYAY!!!!
Xuseen oo yaaban ayaa weydiiyay "Saaxiib markii aan ku dhirbaaxay Qoraal ayaad ciida ku qortay, markii aan ku badbaadiyayna Dhagax ayaad ku qortay e, maxaad uga jeedaa" waxuu Faarax Yidhi "Saaxiibtinimadu waa shay qaali ah oo qofku nasiib u helo, waxaan ciida ugu qoray markaad u dhirbaaxday waxay ahayd inay dabayshu baabiiso oo ay masaxdo xanuunkaad ii geysatay, dhagaxana waxaan ugu qoray caawimadaadii waxay ahayd inaanay waligay baa'bin oo ay ku dhignaato qalbigayga waligeed""!!!!!!!

Murtida ku Duugan Dadka Waalan iyo Sida aan Loo Ogeyn

Inbadan ayaan maqli jiray in carabtu ku maahmaahdo "xikmadu waxay ku jirtaa dadka waalwaalan", aniga la yaab ayay ila ahayd iyo ismoodsiis. Balse ma rumaysan jeeroo xaqiiqadu hortayda timid.
Habeen ramadaana, oo cawaysyadu kala xasuus roone lagu jiro tobankii ramadaan ee danbe, ayaa inaga oo bas la socda waxa kursiga iga horeeya soo fadhiistay nin maskaxda ka xanuusanaya, oo inuu inmudo ah bukay isla markaana wax daryeel ah aanu helin ay cadaynayso daranyada korkiisa iyo kalkiisa ka muuqata. Waxuu sitaa bir weyn. wuu duryamayaa, garaabana labada daan ayuu ku taqsiinsanyahay. miskiinada agtiisa fadhida ee naxdinta intay midh hadhuudha iska dhigtay janbiga isku dhajinaysa ayaan kasha uga damqanayaa. Sidii loo wada aamusnaa, ayuu mar kaliya intuu hadalkii uu hoos u dhigayay kor u dalacay yidhi "WAAR MA TAQAANAAN GODKA SHAYDAANKA LAGAGA DHUUNTO", waa nin waalan iyo caadkiiye hadal soke iyo af meel waayay ayaa loo qaatay, wuu ku celiyay, hadana ku celiyay.
Mar seddaxaadkii ayuu yidhi "waar halka shaydaanka lagaga dhuuntaa waa xaraman-aaminan, waa xaramka, waa masaajidada, waar nimanyahaw tobankii naarta la iska xoraynayay ayaa lagu jiraaye masaajidada halagu yaaco".
Nin waalan ayaa waxu suuqa ku arkay laba nin oo wada sheekaysanaya, markaasuu soo ag istaagay oo dhagta oo raariciyay, waxu maqlay iyagoo dhul iyo arrimo la xidhiidha hadal haya, waxu ku yidhi "waar maxaad ka hadlaysaan?" lalama hadal, dabadeedna waxu yidhi "waar heshiin maysaane ordoo kala taga…"
Wuu sii watay hadalkii oo waxu ku darayi "waar ma ogtahiin inaan ragu dhulka ku heshiin, dumarkuna raga ku heshiin?!!" labadii nin markaas ayay soo jeesteen oo mid ka mid ah ayaa yidhi "oo waayo?" ninkii bukay ayaa yidhi "ragu dhulka kuma heshiiyaanoo waayo Nabi Aadan (cs) dhul ayaa laga abuuray, dumarkuna rag kuma heshiiyaanoo rag ayaa laga abuuray feedhood!!"
Nin buka ayaa maalin isagoo rag maqaaxi fadhiyay weydiistay in wax loo dhiibo, waa la iska dhaga mariyay waxu yidhi isagoo calaacalaya oo ka xun xanuunkiisa "maalintuu ilaahay walaalkaygii iga weynaa ee i xidhi lahaa waalay ayaa ana duliga iyo daranyada la ii qoray" ninkaasi waa ninkii intuu suuqa Hargeisa ku arkay nin cad weydiiyay sharcigii uu dalka ku soo galay, markii uu gamagamleeyaynay cududa toori kaga turqay ee yidhi, waar meesha ma waxad moodaysaa xero-geel la iska soo gallo.
Basasku had iyo jeer waa goobaha ugu muhimsan ee bulshada, isku xogogaalsato hadba waxii jira, barqo ayay ahayd, rakaabku waxay u badanaayeen haween ka soo baxay sariibadaha oo reerahooda ku sii jihaysan. Nin maskaxda ka buka, hase ahaatee aan wax xanuuni ka muuqan ayaa baska saaran, waxu bilaabay sheeko; waxu yidhi “dee hadadaas ayaan maxkamadii ka imid, oo sow mid habaar ku dhacay islaan jaarkooda ahayd labada dhagoodba ka goosan. Haweenkii baska sarnaa ayaa dib u soo wada jaleecay oo waxa mar kaliya la isla oogsaday “oo maxay ku goosatay...oo goormay goosatay…xagay daganayd?” su’aalo ayaa la isla boobay, kii ugu horeeyay ilaa kii ugu danbeeyay ayaa mar isla oogsaday. Islaan ag fadhiday ayaa ku tidhi “oo hooyo gabadhu, gartay inay dhagta goosataye, ta labaad intay goosanaysay maxay qabanaysay?” “dee mooji way iska taagnayd…maxaanu garan qadar ayaa ku qaataye” ayuu ugu jawaabay.
Mar sheekadii baskii dawakhisay oo qofka kasta badheedhahiisa ka dhiibtay ayuu markuu sii dagayay yidhi “dumaraw dee meelaha kaga sheekeeya islaanbaa labada dhagoodba la goostay oo warka sidiinii isla dhex mara…naa wax la goostay ma jirto…idinku xitaa haduu qof waalani wax idiin sheego ma rumaysanaysaan?”
Meel maqaaxi ah ayaa waxa meel koone ah wada fadhiyay afar nin oo si fiican u labisan, mid ka mid ah ayaa sheekaynaya inta kalana way dhagaysanayaan, hadalka wuu dheeraynayaa sidii uu meesha oo dhan wax wada gaadhsiinayo, waliba ingiriisi iyo afqalaad ayaa ka buuxa sheekadiisa, nin xanuusanaya ayaa soo dhex maray maqaaxidii, waxu la yaabay ninkan sheekada afarta ka soo horjeeda u marinaya hadana wacdiyaya dhamaan maqaaxida inta fadhida, intuu eegay oo inbadan dhagaystay, oo ku dhugtay wuxu ku waramayo ayuu intuu u dhawaaday yidhi isagoo cod sare ku qaylinaya “foul is a foul, even if he goes to school” “doqonku waa doqon uun, xitaa haduu tago iskuul!” ninkii shib ayuu yidhi waanu iska aamusay.
Dadka badanaa bukooda waxay u badanyahiin dad markoodii hore raganimo, fariidnimo iyo garasho eebe u dhaliyay ee ay waayahu haseen, waxaana loo baahanyahay in la badbaadiyo maskaxahaas si bulshada loogu faa’iideeyo.

Qiimahu Geellu lahaan Jiray iyo maanta halka uu ku danbeeyay

saban kasta oo la joogay nolosha bani'aadanku waxu lahaa waxyaalo lagu qiimeeyo, ama dadku ku kala martabad sareeyo. nool iyo moodba, shaykasta oo maanta inala sahaalo ahi waxa jirtay goor uu figta sare kaga taagnaa sharafka, tusaale ahaan, waxa jirtay goor milixda ay dawladii Romanku mushahar ahaan u siin jirtay ciidankeeda, waxa jirtay goor qalinku (bronze) dahabka ka qanisanaa. casri kasta iyo cid kastaaba sharaftida iyo qiimahu meel ayay taagnaayeen.

Inagu Somali ahaan, inta la ogyahay caarada ugu saraysa ee qiimaha, quruxda iyo qadarintaba waxa yad u lahaa geela, oo ahaa mid lagula gorgortamin taashka boqornimada xoolaha. Geela sawkuwii lahaa markay u waayeen wax kale oo ay ku qiimeeyaan "geel waa geel waxii gooyaana waa geel", sidoo kale inkastoo soomaalidu ahayd dhaqan ahaan dad caan ku ahaa deeqsinimada hadana geelu wuu ka baxsanaa, oo muu ahayn wax deeqsinimada soo gala. waxa la tilmaamaa bari ay abaar xuni dhacday ayaa nin geeliisii ka baxay oo ka dhamaaday, tii naf ahayd waxay ku kaliftay inuu beegsado nin ay walaalo yahiin oo dhawr kadin oo geela uu ku ogaa, ileen nin geel aan lahayni qiime ma lahayne si uu ceebta iyo caydha uga fakado. haduu walaalkii u yimid dalabkiisiina sheegtay; jawaab waxu ugu siiyay walaakii gabay aan ka xasuusto labadan meeris:-

Walaalnimo ninkii iga rabaw ha iba weydiisan
hadii kale wadkaabaa galee igu wareegayso.

Ninkii halkiibuu ka soo haleelay, cid kale iska daayoo isagoo kii ugu dhawaa faramadhan kala socdo. waa aduunyo oo waa nabsi tira eh, bari danbe ayaa waaba ninkii kale oo isna geelu mudug ka taagan oo tii caydh ahayd weedhaaminayso, dusha kaga soo dhacay walaalkiisii uu hore u dayriyay. Jawaabtiisii waa tan ee bal ila eeg:-

Luqma-dheerahaan helay haday laqanyo kaa hayso
aniguma markaan kaa lalmaday iima loodsamine
lubigii walaalnimo ninkii laalabaad tahaye
Goblan lexojeclow waa waxii lumiyay Ayjeexe.

Hadaba geelu xoolo kuma jirin, if iyo aakhirna waxa lagu kala sareeyay oo lagu kala tun weynaa hadba inta tuladood ee u foofda, waa siday aaminsanaayeene, waa kuwii badheedhaka u lahaa, "aakhiro nimaan geel lahayn lama amaanayne", nina geel la'aantii guur umuu holan jirin, hadii dhiig daato waxa lagula kala badbaadaa geel ayuu ahaa.

Hadaba su'aashan maqaalkan igu arjuntay ee igu kaliftay waxay tahay, geelu maanta qiime intee leeg ayuu taaganyahay ama bulshadeena ugu fadhiyaa???

Waa mid u muuqata qof kasta oo maanta nool geelu halka la dhigay iyo darxumada u danbaysay, waa boog damqanaysa cid uun geel sharaftidiisa iyo qiimahiisa mar uun u soo taagnayd, waa mid jidhku ka dubaaxinayo qof magaabiyay oo haneeday caanahooda oo markaa gorof lagaga soo lisay oo daray ah intuu qudhqudho-cantuugay xoorku dibnaha iskaga dhigay. waxaan jecelahay inaan qiime dhaciisa ku soo qaato laba sheeko oo aan anigu shaahid u ahaa ee aan la iga sheekayn oo geela foolxumada ku timid, malaha cuqubaa ku dhacday kaga timid dadkii baadilka ku kala qaadi jirayaye.

Maalin anigoo ka soo rawaxay dugsiga hoose goor casar ah, ayaan waxaan ku soo baxay geel badan oo daaqaya meel dhir badani ka baxaysay, waxyar hadaan geelii anigoo cabsi iga hayso inuu igu durduriyo dhex xulo oo hareeraha baala-daymoodo, waxaan arkay laba neef oo geed ciin ah, alle ogaane, intay dusha uga baxeen cunaya oo qawlalada xoorkii ciinku ka daadanayo, waxa igu soo dhacday maahmaah aan dhawaanahaa ayeyday ka maqlay "Geelaw geed walba daaqoo, maalintaad ciin daaqdo ayaa laguu yaabaa" taw intaan idhi oo labadaydii buug mid meel ku tuuray ayaan anfariiray, ileen waan ka cabsoonayaye, waxaan raadiyay kii waday. cabaar ka dib ayaan helay isagoo geed hamash ah hoos hurda oo go'a madaxa ku duubtay, "waar geelaagii ciinbuu cunayaa, oo wuu ku dhimanayaaye kaalay ka qabso" intaas ayaan dhawr jeer si darandoori ah oo cod xuurtoona ugu idhi. intuu i soo eegay, ayaa ilama hadline go'ii hadana madax iskaga duubay oo igu yidhi "waar wuu cunaaye naga tag aabahaa ***** hurdadiibaad naga toosisaye!". talaw ma maahmaahdii ayaa beenawday mise geela ayaa ilbaxay oo laga talaalay? bal adba!

Bari kale anigoo fasalka todobaad ee dugsiga dhexe ku jira ayaa anigoo dugsiga ku sii socda uu ii yeedhay nin oday ah, ninka odayga ahi waxuu dhex joogaa dhawr neef oo geel ah oo u badan aaran ah (geel yaryar), waxu si gaar ah u eegayaa qaalin yar oo baal u daaqayay, waar bal bahalkan dugaagoobay eeg, talaw ma ninbaa mise waa naag?!! cajaayib anigoo odaygan la yaaban neefka dhadig iyo lab u kala saari la', oo leeyahay talaw waxu ma labeebaa, ayaa shaw odaygu masaa'ib ayuu arkaye waxaan milicsaday neefka lafta raamsanaya, ee qac-qac-qarjajacda ku haya, ilahay jana geegii jiray waxa laga hayaa "cimrigaagoo raagay geel dhalayana waa ku tusaa!" bal tanoo kale suuree, waa mucjisadii iigu yaabka badnayd, mar danbe ayay ahayd markii aan ogaaday in geelu mararka qaar cuno siiba lafta garabka oo uu ka raadiyo Calcium, anigoo amuurtan la yaaban ayaa waxa igu soo dhacay afareey kooban oo amakaagu iga iga keenay, isagoo qaalinkii ii jawaabaya waxu yidhi:-

Lafta waxa inaan cuno
Igu laasimaayee
Iska sii liq igu yidhi,
Gaajadaan la liitee
Ma wax layla yaabaa?!!.

Sheekaba sheekayn keentaaye, maalin kale goor duhur ah anigoo u holaday inaan jiifsado oo milicda ka laamadoodo, ayaan waxaan ku soo baxay qaylada, buuqa iyo sawaxanka, hadaan soo baxay waxaan arkay, islaanta ninka kaladhka ka laalaada, balaayo! waar talaw islaantii muuminada ahayd maxaa qaaday maanta ayaan kalka iska idhi. Misana islaanta waxbaa gaadhaye ubaxii iyo dhirtii muunada ahayd ee guriga ay gir iyo gir ku wareejisay ee mudadada ku soo tabcaysay bahal awr ah ayaa intuu luqunta sida wiishka u soo dirtay GAM-DARIIRAN kaga dhigay. Ku ye!, waxay ku leedahay, Awrka ayaan xidhanayaa . Waar talaw ma ribaa, riyahaa la xidhan jiray xaafadaha markay qooshka ka daadiyaane??!!!

Isku soo wada xooriyoo geelii lagu faani jiray maanta waa mid garaabada riyaha la booba, waa mid gudaafada gabalku ugu dhaco waana ugu baryo, waa mid calaf iyo ciirsiba mooday geedka TIINKA oo uu hadh iyo habeen ruugayo kaas oo dhalan rogay dhadhankii iyo tayadii caanahiisaba.
TALAW YAA TUSA AWAWYAASHEEN GEELA TAN AYNU KU DHIGNAY, TALAW YAA U SHEEGA RAGII LAHAA "Raga laxaha sii dhawrayow dhaqasho waa Geele", geelu maanta waxa kaliya ee u hadhay waa Magta oo wali uu diiday inuu ka tanaasulo.

31 Kii May: Qiyaamahii Hargeysa

Marka laga hadlayo ama la isku dayo in wax laga yidhaahdo maalmahii halgankii dib u xoraynta Somaliland, waxa jiray ayaamo si gaar ah taariikhda ugu xardhan, isla markaana badalay itijaahii jiyo-siyaasaded ee dagaalka. Isla markaana si kastoo looga digtoonaado bogaga taariikhdu ku dhex leh baal widhwidhaya oo markaba isha akhriyaysa sida birlabta u soo jiita. Maalmahaasi waxay ahaayeen kuwo iskugu jira kuwo qadhaadh oo ku suntan guuldarro iyo kuwo ku tilmaaman guulo hor leh oo halyeyadii ururkii xaqudirirka ahaa ee SNM ka soo hoyeen dagaaladii faraha lagaga gubtay ee lala galay taliskii dadqalka ahaa ee Maxamed Siyaad Barre; guulahaas mararka qaar waxa ku adkaanysa qofka kasta oo isku daya inuu kala abla-ableeyo ama kala hormeeyo ayaamahaas inay qaarkood ay adkaataba sidii ay ugu kala bixi lahaayeen kaalinta hore tan loo hanaynayo. Way badnaayeen maalintaasi, waxaana mudnaan badan lahaanaya dagaalkii guda-galka ee 27 kii May isagu Burco lagu qabsaday. Waxa jiray dagaalkii Buuraha, kii Col. Cabdilaahi Askar lagaga jabsaday ubacdii taliska guud ee Qaybtii 26 aad ee Ciidamaddii Afweyne, Burca-duuray, Jabintii Jeelka Madheera, iyo qaar kaloo badan oo aanan qalinku ku dhex hafanayo haddii uu tiri yidhaahdo. Maanta ujeedadaydu waa inaan ku koobnaado, dagaalkii Hargeysa lagu soo galay 31 kii May 1988 kii. Maanta waxaa ku koobnaanayaa dagaalkii.

Dhamaan dagaaladaa aynu soo sheegnay waxay ahaayeen kuwo dhabarka iyo xanjaadka ay kaga jabeen taliskii uu mayalka u hayay dhiigya-cabkii Siyaad Barre, laakiin intaa oo kaliya ma ahayn, waxa jiray kuwo badan oo aan laga geyoonayn hadii qalinka loo qaato, balse anigu maanta tan aan qalinka u qaatay waxay tahay 31 kii May, waa maalintii ciidamada SNM ay dagaalkii gudagalka ay ku ekeeyeen magaalada Hargeysa, waa dagaalkii ciidamadii faqashta ee naf-la-caariga ahaa caynka iyo baydaba u gooyay, ma aha mid aan ka xigsanayo, oo aan uga qaraaba-kiiley dagaalkii ka horeeyay ee ka saamaynta badnaa ee Burco ay mujaahidiintii SNM ka dhex onkodeen 27/05/1988 kii, sababta aan u soo xushay waa taariikh ku beegan maanta. Waxaan jecelahay inaan is-dul taago saamayntiisii uu ku yeeshay, bulshadda iyo dareenkoodii maalintaasi taagnaa. Muuqaalka aan halkan ku soo koobayaa maaha muuqaal goobjoog u ahaa, balse waa mid aan ku soo warinayo indhaha iyo dhagaha waalidkay, gaar ahaan hooyadey iyo ayeyday.

Markii ciidamada SNM ay gundhada u soo galeen magaalada Burco seddex maalmood ka hor, waxay bulshada Hargeysi ahaayeen kuwo la daris ah laba dareen, mar waa mare, waxay ahayd farxad iyo nayaayir ay ugu diyaargaroobayeen soo farxada gudcurka dayaxu ku soo baxay iyo gabalka u damay nidaamkii bahalka ahaa ee Siyaad Barre ee xasuuqa, dilka, dhaca iyo barakicintaba ku hayay bulshada, marna waxay ahayd mid xanbaarsan dareen murugo leh oo ay hubeen in ciidamadii Afweyne ay cadhada kula dhici doonaan maatida oo camal iyo caadabo u ahayd markasta oo tani dhacdo inay wisiisiga iyaga kula dul kufaan.

Waxa juuq iyo jaaqba gabay guud ahaan magaalada, waxa la isweydiinayay talaw ma aamusnaantii duufaanka ka soo horayn jirtaa??! Mise waa mid intan uun ku eeg oo SNM dhoola-tus milatari oo kaliya ayay ka ahayd? Waxa magaalada sida qashinka loogu soo qubay ciidamo u badnaa maleeshiyaadkii qaxoontiga ahaa ee Siyaad Bare hubeeyay ee loo yaqaanay "Dabar-goynta". Ciidamadda intii kale, waxay bilaabeen inay galaa-bixiyaan magaaladda. Waxay ahaayeen kuwo kuwo talladood fara ka haaday oo keeb la yuurur ah, magaaladu waa bandoo. Moobil ileen ma jirine dayrarka iyo daaqadaha ayaa warka la iska soo tabinayay, lama garanayo meel Allaale meel loo baxsado, qof kastaa wuxu dareemaya inuu xero oodan libaax dad cuna ugu dhex jiro oo isaguna kadinkii ka taagan. Mid jigne hela iyo mid sarabad qaata iyo mid dantu ku kalifto mindiba waxa guryaha dayrarkooda laga qotay godad loogu tallagalay in dahabka iyo alaabta kale ee qaaliga ah lagu xabaalo iyadoo la hubay in laga yaaci doono magaalada isla markaana goor aan fogayn lagu soo laaban doono. Waxa siliiga iyo jiingada kala dhexdooda lagu qariyay doobabkii iyo gashaantiyahii si aanay ciidamada nafnaca ah ee Afweyne ciilka ugu sii galaafan. Ninkii abti, seedi iyo ehelnimo kalaba cid uun kaga baxsan karayay seefta Afweyne hore ayuu isku meeleeyay, talaw goormay xabadu bilaabi doontaa oo sida hilaaca idiinka hiilan doonta gudcurka idinku hawaara ayaa la isweydiinayay.

Waa sidii loo kala calool adkaaye ;dadka qaar waxay sii kariyeen ducooyin iyo cunto ay ugu talagaleen marka mujaahidiintu soo galaan in lagu sooro, wax la dhawraba oo la sahadiyaba waxa soo yeelyeeshay oo cirka isk qabsaday daruur madaw oo dhanka bari ka soo kacday, isla wakhtigaas waxa goosgoos loo maqlayay gariirka meel fog dhagta kaga soo dhacaya ee odorasaya in dagaalku soo gurguurnayo. Daruurtii waxay soo onkado oo isa soo cuntaba goor cawaysinkii ah ayaa dhibica dhulkii qalaylka ahaa sida rasaasta uga danab kacay intii aan daadku qulqulin, roobkaasi qiyaas ilaa 12 kii habeenimo ayuu da’ayay, jiif uma yaalo eh, waxay dhagta u raariciyaan ee onkodka kolba moodaan dayaanka madaafiicda ee dhibica jiingada ku darandoori dhacaya u haystaan rasaas, roobkii ayaa qaaday, abaaro 2 habeenimo iyo dheeraad ayaa la iskala soo galay dhinaca Sh. Cumar (koonfur galbeed ee hargaysa), oo feedha ka wareemay halka maanta ah Taliska guud ee Ciidanka Qaranka Somaliland oo barigaa xarun u ahayd qaybtii 26 aad ee waxii loogu yeedhi jiray Ciidanka Xooga Soomaaliyeed, waxaa halkaa joogay oo habeenkaa ku xaadir ahaa dadqalkii weynaa Gen. Moorgan, oo markuu xejin waayay, naftii ula cararay dhinacaa iyo madaarka. Wax xabada la isku lisaba waxaa ciidankii xaqudirirka ahaa ee SNM ay sida daadka u jiidheen faqashtii oo qaarkood ku dhuunteen dayrarkii guryaha oo xeryaha riyaha isku soo xidheen, waxay labadaa ciidan ee Airport ka iyo kuwii Sh, Cumarba u soo kaceen dhinaca Idaacada oo markii horaba saraakiisha milatari ay Istaraatijiyadooda ku soo dajiyeen. Waxaa markiiba dhex raacay oo ciidankii dibada ka soo galay, ku biiray kooxahii gudaha ee markii horeba heegan ahaa, waxa samaysmay guutooyin dhan oo magaalada laga abaabulay oo shacabka ka tirsanaa, waxa is qabsatay mashxarada, waxa is helay indho isku buseeley; oday iyo xaaskii, mujaahid iyo hooyadii, waxa mujaahidiinta maalintaa halheys looga hayaa “Hadaan Hargeysa soo galay geeridaydu waa xalaal”. Dib u dhalasho ayay ahayd, waayo dadka mooraalkoodu aad bu u hooseeyay waxa maalmo ka hor heshiis wada galay labadii kalidii taliye ee kala hogaaminayay nidaamyadii dhargiga iyo faqashta; waa Migiste oo Itoobiya madaxweyne ka ahaa iyo Maxamed Siyaad Barre. 

Annagu waxaanu daganayn xaafadda Bada-cas. Aabahay dalka waa uu ka maqnaa, waxa uu ka shaqaynayay oo uu jooga Sucuudi Carabiya. Waxa uu ka mid ahaa agaasimayaashii dawladda Siyaad Barre, ee mar kaliya xilka laga wada qaaday hayb ahaan dhawr iyo todobaatankii ee Sucuudiga u tacabiray, ka shaqo-galay, markii danbana ka mid noqday xoogagii awooda dhaqaale la garab taagnaa ururkii SNM. Nooma iman karayn oo wuxuu ku jiray "wanted list" ka, sidii qof waliba uu ugu jiray oo haybta "Isaaq" wataa ugu jiray. Isla wakhtigaas, ciidamadii nabadsugidda NSS ta oo la yaqaanay "Dhabar-jabintu”, maalmo yar uu ka hor 31 kii May 1988 kii waxay qabteen adeerkay Maxamed Cabdillaahi Qaalib, oo ka mid ahaa odayaasha magaaladda Hargeisa. Dib looma arag, xaafadiisiina way ka quusteen una qaateen in bari horaba ay seefta Afweyne jiidhay, waxaanu ka mid ahaa tobanaankii kun ee lagu xasuuqayay xabaalaha Malka-durduro. Nasiib-wanaag, waxa uu ka mid noqday hanbaddii ugu danbaysay ee ka badbaaday seeftii dadqalka. Isagoo tiirka ku xidhan la xaga Ilaahay ka badbaaday, ee maanta ka warami kara taariikhda madoobayd. Waxa isaguna dil toogasho ah ku lagu xukumay, balse xabsi dheer loogu baddalay adeerkay kale Cumar Carte Qaalib, oo ka mid ahaa siyaasiyiintii waaweynayd ee Soomaaliya labadii dal ee la isku odhan jiray, oo isaguna wakhtigaas ku jiray xabsigii Labaatan Jiraw.

Waxa dilaacay oo indhaha kala qaaday waagii, waxa iyaguna isla markaa soo hamaansaday madaafiicdii heedadawga iyo yool la’aanta ahaa ee faqashta dhinaca koonfureed magaalada kaga soo hurgufaysay, kuwaas oo si garbo siman ah si aan arxan, naxariis iyo dadnimotoona lahayn lagu guraacayay magaalada, waxa isqabsaday uurada, boodhka iyo qiiqa –maxaa caruur la jiidayaa kaba la’ oo Karin la’, maxaa hooyo shalmadii soo ilawday oo kabna lulaysa kabna laalidaynaysa caruurteedii oo hor tuban hadana raadinaysa –waxa loo yaacayaa dhankaa iyo jihada Waqooyi hada waa halka ay ku sii hoobanayaan madaafiicdu, waxa la kala garanwaayay meydkii iyo dhaawacii, waxa qaarkood malaha waa kuwii ugu nasiibka badnaaye –guryaha madfacu ku dhex aasay qoysas badan, halka qaar kale ay haada, tukaha iyo jiirku saami u kala qaybsadeen meydkoodii oo dariiqyada wadhnaa -wax la qaadi karayaa ma jirto, dadku ka igu badani gal-barkimo oo bariis iyo sonkor degdegii iyo firkanixii meel la isku geeyay ayuu la ordayaa. Anagu waxaanu naf la caarigii u yaacnay dhinicii kawaanka; waa halkee waa xaafadda malka durduro oo xasuuqa ugu ba’an ka socday. Waxaanu miciin bidnay guriga awoowo 300 meter u jiray xarunta taliskii dadqalka Afweyne. Halistii aanu galnay sibay nasiib noogu yeelatay, waayo madaafiic ku soo dhacaysay halkaasi may jirin. Ta ka sii xun se waxay ahayd, in aanu mar kastaba halis ugu jirnay inta nala duubo nalagu daro inta la xasuuqayo. Madfacu dushayaduu ka dhacayaa. 7 cisho markii aanu ku jirnay ayaanu dooxa marnay. Waxaanu u soconaa isla halka ay xabadda xasuuqu ka dhacayso, xabaalahi malka-durduro xabad ayaa nalaga hor keenay qof kastaa meel ayuu ka dhacay. Mar danbe ayay naïf na geysay Xaraf, oo ku taala duleedka galbeed ee Hargeysa. Aniga waa la I xanbaarsan yahay. Xaabaale ayaanu marnay, haddana Sayla, haddana Wada-bariis, sidaas ayaanu xadka Itoobiya kaga talawnay, aakhirkiina aanu degnay Qudhaca, lanoona diiwaangaliyey Xeradii Qaxoontiga ee Dulcad. Wakhtigaas aanu sii baxaynay waxa sida ayaxa uga soo uugaamay iyana dhanka madaarka ka soo duuley diyaaradahii Afweyne oo xamuulkii wadka ahaa ee ay sideen magaalada dhexdeeda ku sii dhex daayay, geeridu shacabka iyo maatidu tiro male, dhaawacan hadalkiisa daa waliba waxa dheer inta la waayay ee meel lagu tiriyo aan la hayn. Diyaaradahaas waxaa loo bixiyay markii danbe Caasha-Biyo-Sida, waxa loo yaacay deegaanada Anayo, Biyo-Shiinaha iyo Geed-deeble darkalana waxay ka fadkudiyeen dhankaa iyo Biyo-Doofaar. Madaafiicdu kuwo joogsanaya maaha, kuwo dhamaanaya ma aha, kuwo laga daalayo ma aha waa joogto iyo xidhiidh.

Maalintaasi waa dharaartii, hooyadu ilmaheedii argagax iyo baqdin la tuurtay, waa maalintii ninku xaaskiisa ka jaqaafiyay, waa maalintii la kala irdhoobay, waa QIYAAMAHII HARGEYSA.

C/laahi Xassan C/laahi "Baxraawi"

Dhalinyaradu Ma Ka Waantoobi Doonaan Doorkan Codkoodii Bilaashka Ahaa???

Tan iyo intii lagu jiray halgankii hubaysnaa ee lagu soo dhicinayay gobonimadii dhacantay, dhalinyaradu waxay ahayd shiidaalkii iyo tamarkii lagaga gudbayay marxalad kasta oo la soo maray, iyagoo ah kuwo lagu xisaabtamo oo aan marnaba laga maarmi karayn.
Hadaba dhalinyartu waxay ahayd intii la soo waday geedi-socodka dimuqraadiyada ee dalka lagaga hirgalinayay nidaam ay dadku codkooda ku soo xulan karaan cida ay rabaan kuwa lagu majeerto - waa hubka ololaha loo adeegsado, waa qalabka habsami u socodka iyo doorashooyinka loo isticmaalo, waa kuwa ka danbeeya cid kasta oo nasiibka iyo qadarkuba u daadihiyaan inuu hanto talada umada. Su'aasha qalinku is weydiinayo ee ka soo dhex baxayso qormadeenu waxay tahay, dhalinyarada ma loogu hanbeeyay sidii ay u liseen, mase loo ogyahay abaalka ay u galaan kolba cidii mansabka u qooqda?
Dadka qaar ayaa rumaysan in meesha abaal la isku galayo iyo ixsaan la isku falayaa aanu jirine, wax la kala iibsanayo, oo beecu yahay mid hore u dhacay; waayo waxay ku doodayaan darkani inaan dhalinyaradu bilaash u taagnayn bacad iyo milicda, una guura-bahalaynayn habeenimada ujeedo la'aan iyagoo dhex qaadaya dhaxanta iyo gabadanada jiilaalka, balse ay eexaysanaayaa mijinta qaadka ah ee sarajooga ku cunayaan iyagoo isku dhaafinaya gubabaabada qabyaaladeed ee beenta ku dhisan ee dhagaha loogu rido.

Dhanka kale waxa jira qolooyin fikir kaa ka duwan qaba, kuna doodaya inay dhalinyaradu yihiin kuwo markasta dulman oo tamartooda iyo itaalkooda dihin loo adeegsado ee lagu fuulo salaanka iyo faraska damaca siyaasadeed ku heensaysan, hadhawna lagu ilaawo oo lagu dhaafo habaaska, laguna daayo inay ku dhex qaraqmaan badweynta mawjadaha rajo-xumida iyo shaqo la'aantu ku cartamayaan, kuwaas oo qaar badan ku qasba inay naftooda curdinka ah ku biimeeyaan saxaraha abeesada looga caagay iyo badaha libaax-badeedka looga waakaday bal inay kaga raystaan balanqaadadyada beenta ah ee codkooda lagu xalaashado.

Hadal iyo dhamaan dhalinyarada maanta waxaa la gudboon in ay si ilbaxnimo ku jirto codkooda ugu meel dayaan, oo u sahimiyaan halka ay ku ridayaan iyagoo ka xor ah qabyaalada. Dhawrka caleemood ee qaadka ah iyo beenta faasidka ah ee dhagahooda caafimaadka qaba lagaga dhuri jiray, waa in qofka lagu qiimeeyo barnaamuj siyaasadeed oo maanta lagaga baxo dhibaatooyinka kala duwan ee haysta bulshadeena gaar ahaan da'yarta, waa inay dhalinyaradu ogaadaan in maanta ay tahay jaanis shan sanadood ka dib soo mari doona oo ay ku qorshayn karaan masiirkooda iyo kan umadooda, halka qofka siyaasiga ah ay tahay inuu ogaado in khiyaamada uu kula kacayo jiilka barida ah taariikhdu ku xukumi doonto, iyadoo u naxariisanayn. Xabsina uu ahaan doono bogageeda madaw, walibanna, kaaga darane, tii aakhirana u hadhsan tahay.